Akademi

“… O imparatorlukta Haritacılık sanatı öylesine bir yetkinliğe erişmişti ki, tek bir eyaletin haritası bütün bir kentin kapladığı alanla örtüşüyordu, İmparatorluğun Haritası da bütün bir eyaletle. Gel zaman git zaman, bu engin haritalar yetersiz bulunur oldu; O zaman, Haritacılar Okulu, İmpatorlukla bire bir ölçekte ve tümüyle çakışan bir İmparatorluk Haritası gerçekleştirdi. Haritacılık çalışmalarına eskisi kadar özen göstermeyen yeni kuşaklar, bu büyüklükte bir haritanın çok hantal olduğu kanısına varıp saygısızlığa varan bir tavırla, onu güneşin ve yağmurun acımasızlığına terk ettiler. Batı çöllerinde haritanın zaman zaman bir hayvana ya da dilenciye barınak olan yırtık parçalarına bugün bile rastlanır; tüm ülkede, coğrafya biliminden tek geriye kalan da budur.”  diye alıntı yapar Borges ⁽⁷⁾ ‘Alçaklığın  Evrensel Tarihi’ adlı kitabında (1935) (Alıntı kitap: 1658 basımlı J.A. Suarez Miranda’nın ‘Travels of Praiseworthy Men’ kitabı). Bu metni ‘Bilimde Kusursuzluk Üzerine’ başlığıyla yazarak harita üretiminde 1:1 ölçeğin kullanılmasının, yeryüzü gerçeklerinin soyutlanıp genelleştirmeden ve okunabilir bir düzleme aktarılmadan bire bir oluşturmanın işlevsiz olduğunu alaycı bir dille ortaya koymaktadır.

Harita mühendisleri yeryüzü şekillerini, siyasi sınırları, tematik durumları ortaya koyarken ölçek kullanır ve üç boyutlu topografik ögeleri iki boyutlu düzleme aktarırken mutlaka bir harita projeksiyonundan yararlanır. Projeksiyon sistemlerinin bazıları açı korur (konformaldir), yeryüzü şeklinin geometrisini bozmadan gösterir; bazıları ise alan korur, yüzey alanı metrekaresini doğru bir şekilde aktarır. Hem açı hem alan koruyan bir projeksiyon sistemi matematiksel olarak mümkün değildir ⁽¹⁾. Aslında hiçbir projeksiyon sistemi inişli çıkışlı, deniz ve dağ içeren Geoid yapıdaki yeryüzünü iki boyuta indirgemede tam anlamıyla başarılı değildir. Alandan, şekilden, mesafeden ya da doğru yön belirlemeden taviz verir. Harita Projeksiyonları;

• Silindirik Projeksiyonlar; Merkator, Transversal Merkator, Oblik Merkator, Miller Silindirik Projeksiyonu,
• Psödo-Silindirik Projeksiyonlar; Robinson Projeksiyonu, Sinüsoidal Eşit Alanlı,  Equal Earth Projeksiyonu,
• Azimutal Projeksiyonlar; Ortografik, Sterografik, Gnomik, Azimutal Eşit Mesafeli, Lambert Azimutal Eşit Alanlı,
• Konik Projeksiyonlar; Albers Eşit Alanlı Konik, Lambert Konformal (Açı Koruyan) Konik Projeksiyon olarak sıralanabilir⁽¹⁾.  

Silindirik projeksiyonda, Dünya üzerine bir silindir geçirilmiş gibi iz düşüm sağlanır, bu projeksiyonlardan Merkator projeksiyonu açı ve şekil korur (konformal), ekvatordan kutuplara doğru alan, mesafe ve ölçek bozulması artar. Transversal Merkator projeksiyonu da Merkator projeksiyonu gibi konformaldir, merkez meridyen çevresinde bozulma düşüktür, kuzey – güney boyunca uzanan alanlar için uygundur. Oblik Merkator projeksiyonu da diğer silindirik projeksiyonlar gibi konformaldir, eğik uzanan bölgelerin haritalaması için kullanılır. Miller Silindirik projeksiyonu ise Transversal Merkator projeksiyonuna benzer ancak dünya haritasında kutuplardaki bozulmayı azaltmada daha başarılıdır.

Psödo – Silindirik projeksiyonlardan; Robinson projeksiyonu oval görünümlüdür, alan, açı, mesafe ve şeklin hiçbirini tam olarak korumaz. Bir uzlaşma projeksiyonudur, ders materyalleri için üretilecek haritalar için uygundur. Sinüsoidal Eş Alanlı projeksiyon alan koruyan projeksiyondur, eşit alanlıdır, merkez meridyen ve paralellerde ölçek doğrudur. Kutuplarda şekil ve açı bozulur. Equal Earth projeksiyonunda ise kutuplar çizgi olarak gösterilir. Bu yönüyle Sinüsoidal projeksiyonundan farklı bir görünüme sahiptir, bu projeksiyonun amacı ülkelerin alanlarını doğru oranda göstermek ve görsel bozulmayı dengeli tutmaktır.

Azimutal Projeksiyonlarda haritalar dünyaya bir noktadan bakış şeklinde düzleme iz düşüm sağlanarak üretilir. Bu projeksiyon türlerinden; Ortografik projeksiyonda, dünyaya bir noktadan temas eden düzlem üzerine yeryüzü şekillerinin izdüşümü alınmış gibidir. Perspektif görünüm verir. Üç boyutlu küre görünümünü andırır. Yön korur. Stereografik projeksiyon ise açı korur, konformaldir, küçük şekil ve açıları korur, kutup bölgeleri için uygundur. Gnomonik projeksiyonda, projeksiyon merkezi kürenin merkezindedir ve küre üzerindeki büyük çemberler projeksiyon düzleminde düz çizgi olarak gösterilir. Merkezden uzaklaştıkça bozulma artar. Azimutal Eş Mesafeli projeksiyonda merkezden diğer noktalara mesafe ve yön korunur. Lambert Azimutal Eş Alanlı projeksiyonda ise alan korunur, merkezden yön doğrudur. Kutup bölgeleri ve yarımküreler için uygundur.

Konik projeksiyonlarda, Dünya’ya koni şeklinde bir yüzey geçirilir ve bu yüzeye iz düşüm sağlanır. Bu projeksiyon türlerinden; Albers Eşit Alanlı Konik projeksiyonda adından da anlaşıldığı gibi alan korunur. Orta enlemlerde doğu-batı doğrultusunda uzanan geniş alanlar için uygundur. Lambert Konformal Konik projeksiyonunda ise açı korunur, yeryüzü şekilleri gerçeği yansıtır. Bu projeksiyon da orta enlemlerde doğu-batı doğrultusunda uzanan alanlar için uygundur.

Aşağıdaki görselde⁽⁹⁾  bahsi geçen harita projeksiyonlarının açı, alan, mesafe yön özelliklerinden hangilerinin korunduğu bilgisine erişilebilir.

Görsel 1: Harita Projeksiyonları ve Koruduğu Özellikler*⁽⁹⁾

Dünya Tematik Haritası üretiminde uzun yıllardır Flaman haritacı Gerardus Mercator’un geliştirmiş olduğu ve denizcilikte yön bulmaya (navigasyona) yarayan Merkator projeksiyonu ⁽³⁾ veya daha doğru söylemiyle Transversal Merkator Projeksiyonu kullanılmaktaydı. Transversal kelimesi ‘enine’ anlamında olup normalde dik bir silindirin üzerine projekte edilecek dünya haritasının, Ekvator ve çevresindeki ülkelerin haritasını doğru bir biçimde oluşturmak amacıyla olarak yan yatmış bir silindir üzerine projekte edilmesi anlamını taşır. Bir başka deyişle, matematikte kullanılan X ve Y koordinat eksenlerinin yer değiştirmesi anlamına gelmektedir. Açı koruyan bir projeksiyon olup merkezi meridyen boyunca mesafeyi de korur ancak mesafeler, yönler, şekiller ve alanlar merkezi meridyenin 15° sağı ve solu boyunca makul miktarda korunur, merkezi meridyenden 15° bandından sonra mesafe, yön ve alanda hızlı bir şekilde bozulmalar başlar⁽¹⁾. Alanların korunmadığı Transversal Merkator projeksiyonunda farklı kutuplardaki ülkelerin yüz ölçümlerinin gerçek yüz ölçümlerinden ne kadar farklı gösterilebildiğine dair web siteleri mevcuttur. Örneğin, The True Size ⁽¹⁰⁾, Geo-projections ⁽¹¹⁾, Map Real Size ⁽²⁾ ve benzerleri sitelerde alansal hata oranları görülebilir. Ülkeleri ekvatora yaklaştırdıkça gerçek boyutlarına yaklaşmakta, ekvatordan uzaklaştırdıkça yüzölçümleri büyümektedir. Örneğin Türkiye, bu projeksiyonla gerçek yüz ölçümüne nazaran 1.7 kat daha büyük görünmektedir.

Harita üretiminde kullanılan projeksiyon, bilimsel tartışmalara veya uluslararası platformlarda zaman zaman algısal tartışmalara konu olabilmektedir. Merkator Projeksiyonuyla yüz ölçümü orantısız bir şekilde büyüdükçe ülkenin fiziki alanı ekonomik gücü ile ilişkilendirilip farklı algılar oluşturulabilmektedir. Örneğin Avrupa ülkeleri Ekvator ve yakın çevresi ülkelerden daha büyük görünmektedir. Aynı şekilde, kutuplara doğru gidildikçe gerçekte çok da uzak olmayan bir mesafe harita üzerinde ulaşımı zor olarak algılanabilmektedir. Benzer bir örnekle, Merkator projeksiyonu kutuplara gidildikçe alanı büyüttüğünden, Afrika'yı Grönland ile neredeyse aynı boyutta göstermesi nedeniyle eleştirilmektedir⁽⁴⁾. Gerçekte ise Afrika kıtası, Grönland'dan 14 kat daha büyük bir yüzölçümüne sahiptir. Söz konusu durumun, ekvatora yakın coğrafyalardaki ülkelerin kalkınma potansiyellerinin ve ihtiyaçlarının arka planda kalmasına neden olduğu savunulmaktadır⁽⁸⁾.

İşte tam da buna benzer nedenlerle, Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda yapılan değerlendirmeler neticesinde Afrika Grubu liderliğinde 193 üye ülkenin 164’ünün kararıyla Robinson projeksiyonundan esinlenilen ⁽⁵⁾  ve ülkelerin gerçek alanını temsil eden ⁽⁵⁾  Equal Earth (Eşit Dünya) projeksiyonu kabul edilmiştir⁽³⁾. Equal Earth projeksiyonu şekil, alan mesafe ya da yön korumaz ⁽¹⁾ ancak alanları adil bir şekilde temsil ettiğinden Dünya Tematik Haritası oluşturma açısından daha uygun bulunmuştur. Projeksiyon değişiminin etkisi aşağıdaki görselde anlaşılır olarak ortaya konulmuştur:

Görsel 2: Transversal Merkator Projeksiyonu ile Equal Earth Projeksiyonu farkı ⁽⁴⁾

Görselde turuncu olarak temsil edilen projeksiyon nispeten yeni türetilmiş Equal Earth projeksiyonudur.

Equal Earth projeksiyonu, Oregon Eyalet Üniversitesinden (OSU) kartograflar Bojan Šavrič, Tom Patterson ve Bernhard Jenny tarafından 2018'de geliştirilen bir projeksiyondur ⁽⁶⁾. 2017 yılında Boston'daki devlet okullarının, kıtaların boyutlarını aşırı bozan klasik Merkator projeksiyona alternatif olarak yeni bir projeksiyon arayışına gidilmiş ve süreç sonunda Equal Earth projeksiyonu ortaya çıkmıştır ⁽⁵⁾. Robinson Projeksiyonundan esinlenilmiştir ⁽⁵⁾ ancak aynı olduğu söylenemez. Aşağıdaki görselde Equal Earth ve Robinson projeksiyonunun farkı ⁽⁵⁾ ortaya konulmuştur:

Görsel 3: Robinson Projeksiyonu ve Equal Earth Projeksiyonu farkı ⁽⁵⁾

Görselde mavi renk Equal Earth Projeksiyonunu, kırmızı renk ise Robinson Projeksiyonunu temsil etmektedir ⁽⁵⁾. Robinson projeksiyonunda amaç bozulmaları dengeli göstermek iken Equal Earth Projeksiyonunda amaç alanı doğru göstermek ve haritayı görsel olarak dengeli üretmektir, Afrika kıtası bu projeksiyonda alansal olarak daha doğru gösterilmektedir. Equal Earth projeksiyonu temel olarak Putniņš P4ʹ ve Eckert IV projeksiyonlarının bir kombinasyonu olarak oluşturulmuştur ⁽⁵⁾.  Equal Earth projeksiyonunda dünya haritası şu şekilde görülmektedir ⁽¹²⁾:

Görsel 4: Equal Earth Projeksiyonu ⁽¹²⁾

Bu projeksiyon kullanılarak oluşturulan bilinen ilk tematik harita, NASA Goddard Uzay Çalışmaları Enstitüsünce üretilen Küresel Ortalama Sıcaklık Anomalisi haritasıdır ⁽⁵⁾:

Görsel 5: Equal Earth projeksiyonu kullanılarak üretilen bilinen ilk tematik harita ⁽⁵⁾

Bu projeksiyon, eşit alanlı görselleştirmenin gerektirdiği durumlarda göze güzel gelen bir alternatif olarak üretilmiştir. Equal Earth projeksiyonu eşit uzaklıklı değildir, yön korumaz, açı korumaz dolayısıyla şekil korumaz, alan korumaz ancak alanların eşit temsilini sağlar. Birleşmiş Milletler tarafından kabul görmüş ve uluslararası kurumsal standartlarda yerini almıştır ⁽⁴⁾.

* Görsel yapay zeka kullanılarak oluşturulmuştur.

Kaynakça:

1) https://store.usgs.gov/assets/mod/storefiles/PDF/16573.pdf

2) https://maprealsize.com/

3) https://www.un.org/osaa/en/news/victory-africa-un-votes-resolution-correct-map

4)  https://news.un.org/en/story/2026/09/1168284

5) https://en.wikipedia.org/wiki/Equal_Earth_projection

6) https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13658816.2018.1504949

7) Jorge Luis Borges, Alçaklığın Evrensel Tarihi, 1935

8) https://press.un.org/en/2026/ga12779.doc.htm

9) Snyder, J.P. (1987), Map Projections: A Working Manual (USGS pp. 1395). USGS – Map Projections Used By the U.S. Geological Survey.

10) https://thetruesize.com/

11) https://www.geo-projections.com/

12) https://equal-earth.com/